Czy zaburzenia rytmu mogą doprowadzić do niewydolności serca? Tak. Szybki rytm, który utrzymuje się tygodniami, może stopniowo osłabiać nawet zdrowy mięsień sercowy. Dobra wiadomość: jeśli uda się opanować arytmię, serce bardzo często wraca do formy.

W skrócie

• Długo utrzymujący się szybki rytm serca może osłabić jego mięsień, także u osób młodych i wcześniej zdrowych.
• Początkowo często nic nie czujemy. Brak kołatania nie oznacza, że wszystko jest w porządku.
• To jedna z niewielu przyczyn niewydolności serca, którą można w dużej mierze odwrócić.
• Kluczem jest wczesne wykrycie arytmii, m.in. dzięki Holterowi EKG, i jej skuteczne leczenie.

Wyobraź sobie taką sytuację

Serce pracuje znacznie szybciej, niż powinno. Nie chodzi o bieganie, stres czy kawę, ale o szybki rytm utrzymujący się także w spoczynku, przez wiele dni lub tygodni. To jakby porównać udział w maratonie, który przedłuża się na tygodnie i miesiące. W którymś momencie mięsień serca ma prawo się zmęczyć.

Z początku może nie być niepokojących objawów. Z czasem pojawia się większa męczliwość, zadyszka na schodach i gorsza tolerancja wysiłku. Echo serca pokazuje obniżoną frakcję wyrzutową lewej komory (LVEF), czyli to, ile krwi serce wyrzuca przy każdym skurczu. Zaczyna się szukanie przyczyny osłabienia mięśnia sercowego.

A co, jeśli przyczyną jest sama arytmia?

Tak właśnie może rozwijać się kardiomiopatia tachyarytmiczna, nazywana też kardiomiopatią indukowaną tachykardią.

Czym jest kardiomiopatia tachyarytmiczna?

To osłabienie mięśnia sercowego wywołane długotrwałym lub bardzo często nawracającym szybkim rytmem serca (po angielsku tachycardia-induced cardiomyopathy). W jej przebiegu może dojść do:

• osłabienia siły skurczu lewej komory,
• obniżenia frakcji wyrzutowej (LVEF),
• powiększenia jam serca,
• objawów niewydolności serca.

Jej cechą charakterystyczną jest to, że po skutecznym opanowaniu arytmii funkcja serca może się poprawić [1,2].

Trzy odmiany jednego problemu

Lekarze używają szerszego pojęcia: kardiomiopatia indukowana arytmią (arrhythmia-induced cardiomyopathy, AiCM). Obejmuje trzy odmiany [1]:

Odmiana	Skąd się bierze
Indukowana tachykardią	Zbyt szybki rytm komór, niezależnie od tego, skąd pochodzi arytmia
Indukowana migotaniem przedsionków	Osłabienie lewej komory w migotaniu przedsionków, nawet gdy rytm jest względnie dobrze kontrolowany
Indukowana dodatkowymi pobudzeniami komorowymi	Bardzo liczne przedwczesne skurcze komór (zwykle gdy stanowią ponad 10% wszystkich uderzeń)

To rozróżnienie jest ważne, bo nie każda arytmia szkodzi sercu tylko dlatego, że jest szybka.

Jak szybki rytm osłabia mięsień sercowy?

Serce jest przystosowane do zmiennego obciążenia. Podczas wysiłku bije szybciej, a po odpoczynku wraca do spoczynkowego rytmu. Gdy szybka praca trwa przez dużą część doby, także w nocy, mięsień pracuje w złych warunkach [2].

1. Za mało czasu na rozkurcz. Im szybciej bije serce, tym krócej komory się napełniają. Przy bardzo szybkim rytmie przy każdym skurczu wyrzucają mniej krwi.

2. Brak energii. Stale szybka praca zwiększa zapotrzebowanie mięśnia sercowego na energię. W badaniach doświadczalnych długo utrzymywany szybki rytm zaburzał pracę mitochondriów i gospodarkę wapnia w komórkach serca. Komórki stopniowo tracą zdolność prawidłowego skurczu.

3. Przebudowa serca. Lewa komora może się powiększać i słabiej kurczyć, co przypomina kardiomiopatię rozstrzeniową.

4. Błędne koło. Słabsze serce uruchamia układ współczulny i układ renina–angiotensyna–aldosteron. Na początku pomagają one utrzymać krążenie, ale przy długotrwałej aktywacji nasilają przebudowę mięśnia sercowego. Arytmia pogarsza funkcję serca, a niewydolność serca sprzyja utrzymywaniu się arytmii.

Które arytmie mogą osłabiać serce?

Nie każda arytmia prowadzi do uszkodzenia serca. Największe znaczenie mają te, które trwają długo albo bardzo często wracają.

Migotanie przedsionków

Jedna z najważniejszych przyczyn. W migotaniu przedsionków komory mogą pracować szybko i nieregularnie. Jeśli trwa to długo, funkcja lewej komory może się pogorszyć.

Co istotne, migotanie często nie daje objawów. Pacjent nie zawsze czuje kołatanie, nawet gdy rytm jest szybki, dlatego arytmię nierzadko wykrywa dopiero przypadkowe EKG lub Holter. O tym pisałam w artykule koleżanka nic nie czuje, więc u mnie też nic groźnego?.

Trzepotanie przedsionków

Może dawać stale szybki rytm komór o dość stałej częstości. Przy przewodzeniu 2:1 rytm wynosi zwykle około 150 uderzeń na minutę. Jeśli trwa długo, może doprowadzić do osłabienia serca. W typowym trzepotaniu skuteczną metodą leczenia jest ablacja cieśni trójdzielno-żylnej, która usuwa mechanizm arytmii.

Częstoskurcze przedsionkowe

Szczególnie niebezpieczne są te ustawiczne, czyli trwające przez większą część doby. Przyspieszenie rytmu bywa umiarkowane i bez dramatycznych objawów, więc czasem pierwszym sygnałem jest dopiero pogorszenie funkcji lewej komory.

Inne arytmie

Rzadziej przyczyną bywają ustawiczne częstoskurcze z udziałem drogi dodatkowej, bardzo często nawracające częstoskurcze nadkomorowe, niektóre długo utrzymujące się częstoskurcze komorowe i bardzo liczne dodatkowe pobudzenia komorowe.

Nie każdy epizod szybkiego rytmu oznacza ryzyko kardiomiopatii. Krótkie, sporadyczne napady mają zwykle inne znaczenie niż arytmia trwająca przez większość doby. Szybki rytm zatokowy, który pojawia się np. przy stresie czy gorączce, to z kolei osobny temat, opisany w artykule tachykardia zatokowa: kiedy się martwić, a kiedy leczyć.

Czy istnieje niebezpieczna granica tętna?

To jedno z najczęstszych pytań, a odpowiedź jest niewygodna: nie ma jednej wartości tętna, po przekroczeniu której serce na pewno zaczyna chorować. Znaczenie mają:

• średnie tętno w ciągu doby,
• jak długo trwa arytmia,
• tętno podczas odpoczynku i snu,
• rodzaj arytmii,
• wcześniejsza choroba serca,
• indywidualna podatność mięśnia sercowego.

W migotaniu przedsionków sama szybkość rytmu nie tłumaczy wszystkiego. Szkodzić mogą też nieregularna praca komór, utrata skurczu przedsionków i zaburzona synchronizacja serca [1]. Dlatego u części chorych z migotaniem i osłabioną lewą komorą przywrócenie rytmu zatokowego daje większą poprawę niż samo zwolnienie rytmu lekami.

Jak szybko to się rozwija?

Bardzo różnie. U jednych osłabienie rozwija się w ciągu tygodni, u innych miesiącami. Wiemy za to, że nie można zakładać, że kilkutygodniowa arytmia jest bezpieczna tylko dlatego, że czujemy się dobrze.

Odwrotnie też: samo stwierdzenie szybkiego rytmu nie oznacza jeszcze, że kardiomiopatia się rozwinęła. Do rozpoznania potrzebna jest ocena funkcji serca i wykluczenie innych przyczyn.

Jakie objawy mogą budzić podejrzenia?

Na początku często żadnych. Wraz z osłabieniem serca mogą pojawić się:

• szybsze męczenie się przy codziennych czynnościach,
• duszność przy wysiłku,
• gorsza tolerancja ruchu,
• kołatanie serca,
• osłabienie,
• obrzęki nóg,
• duszność w pozycji leżącej,
• nocne napady duszności.

Wiele z tych objawów jest niespecyficznych. Łatwo je zrzucić na wiek, stres, niewyspanie lub gorszą kondycję. Brak kołatania nie wyklucza ani arytmii, ani rozwijającego się osłabienia serca. Więcej o tym, dlaczego zdarza się mieć arytmię mimo dobrego samopoczucia i dobrych wyników, piszemy w artykule czy możesz mieć arytmię mimo dobrych wyników?.

Jak rozpoznaje się kardiomiopatię tachyarytmiczną?

Nie opiera się na jednym badaniu. Lekarz musi odpowiedzieć na dwa pytania:

1. Czy u pacjenta jest arytmia, która mogłaby osłabiać serce?
2. Czy osłabienie serca rzeczywiście wynika z arytmii, czy z innej choroby?

To szczególnie trudne przy migotaniu przedsionków i niewydolności serca. Migotanie może być przyczyną osłabienia serca, ale może też być jego skutkiem. Niekiedy zachodzą oba mechanizmy naraz.

EKG

Standardowe EKG rozpoznaje wiele arytmii, w tym migotanie i trzepotanie przedsionków. Gdy arytmia występuje okresowo, krótki zapis może jej nie zarejestrować.

Holter EKG

Ma tu szczególne znaczenie, bo pokazuje nie tylko rodzaj arytmii, ale też jej zachowanie w czasie. Pozwala m.in.:

• ocenić średnie, najniższe i najwyższe tętno,
• ocenić tętno podczas snu,
• sprawdzić, czy arytmia trwa przez cały czas badania,
• wykryć częste nawroty,
• ocenić skuteczność leczenia,
• wykryć bezobjawowe zaburzenia rytmu.

Jednorazowy pomiar pulsu takich informacji nie da. Trzeba jednak pamiętać, że nawet 24 godziny nie zawsze wystarczą. Przy podejrzeniu kardiomiopatii wywołanej arytmią (zwłaszcza przy podejrzeniu, że szkodzą dodatkowe pobudzenia komorowe) zaleca się często dłuższe monitorowanie rytmu [1]. Jak dobrać jego czas, opisałam w artykule kiedy lekarz zleca Holter EKG na 24, 48 lub 72 godziny, a przy rzadkich epizodach można rozważyć wszczepialny rejestrator rytmu serca (ILR).

Echo serca

Ocenia frakcję wyrzutową, wielkość jam serca, prawą komorę, zastawki i inne zmiany. Obniżona LVEF u osoby z długotrwałą szybką arytmią powinna skłonić do rozważenia kardiomiopatii wywołanej arytmią, choć samo to nie jest jeszcze rozpoznaniem.

Rezonans magnetyczny serca

Pomaga ocenić strukturę mięśnia sercowego i poszukać innych przyczyn jego uszkodzenia. Szczególnie ważne jest tzw. późne wzmocnienie pokontrastowe (LGE), które może wskazywać na bliznę lub włóknienie. Brak LGE u osoby z migotaniem i niewyjaśnionym osłabieniem lewej komory przemawia za większą szansą na poprawę po skutecznym leczeniu arytmii [1,3]. To jednak nie jest samodzielny test potwierdzający rozpoznanie.

Poprawa po leczeniu jako dowód

Jedną z najlepszych wskazówek jest sama poprawa: jeśli po opanowaniu arytmii frakcja wyrzutowa wyraźnie rośnie, to mocny argument, że to arytmia była przyczyną. Rozpoznanie bywa więc potwierdzane dopiero po fakcie. Poprawa nie wyklucza jednak, że współistnieją też inne choroby mięśnia sercowego [1].

Czy kardiomiopatia tachyarytmiczna jest odwracalna?

To najbardziej optymistyczna cecha tej choroby. W przeciwieństwie do wielu innych przyczyn osłabienia serca, usunięcie przyczyny może prowadzić do dużej poprawy skurczu. U części pacjentów LVEF wraca do normy. Pierwsze oznaki poprawy bywają widoczne po kilku tygodniach, a dalsza poprawa następuje w kolejnych miesiącach [1,2].

Nie każdy odzyskuje jednak pełną sprawność. Rokowanie zależy m.in. od:

• czasu trwania arytmii,
• stopnia osłabienia serca,
• skuteczności leczenia,
• innych chorób serca i naczyń,
• stopnia utrwalonej przebudowy mięśnia sercowego.

Normalizacja frakcji wyrzutowej nie zawsze oznacza, że znikły wszystkie zmiany w sercu. Dlatego nawet po skutecznym leczeniu potrzebna bywa dalsza obserwacja.

Co pokazują badania?

CAMERA-MRI: ablacja czy leki zwalniające rytm?

W badaniu CAMERA-MRI (2017) porównano dwie metody u osób z przetrwałym migotaniem przedsionków i niewyjaśnionym osłabieniem lewej komory: ablację migotania oraz leki zwalniające rytm komór. Po 6 miesiącach oceniano LVEF w rezonansie [3].

Po 6 miesiącach	Ablacja	Leki zwalniające rytm
Średnia poprawa LVEF	około 18 punktów procentowych	około 4 punkty procentowe
LVEF wróciła do co najmniej 50%	około 6 na 10 osób	około 1 na 10 osób

Najlepsze wyniki mieli pacjenci bez późnego wzmocnienia pokontrastowego: po ablacji LVEF wróciła do normy u około 7 na 10 z nich, a u osób z LGE u około 3 na 10 [3].

Badanie było jednak niewielkie (68 osób) i dotyczyło starannie wybranych chorych, więc nie wolno zakładać, że każdy z migotaniem i osłabioną lewą komorą odniesie taką korzyść.

CASTLE-AF: czy ablacja poprawia rokowanie?

W badaniu CASTLE-AF oceniano ablację migotania u chorych z niewydolnością serca i obniżoną frakcją wyrzutową. Połączony punkt końcowy, czyli zgon lub hospitalizacja z powodu zaostrzenia niewydolności serca, wystąpił u około 29 na 100 chorych leczonych ablacją i u około 45 na 100 leczonych tylko lekami [4].

Trzeba jednak pamiętać, że badanie nie obejmowało wyłącznie osób z potwierdzoną kardiomiopatią tachyarytmiczną. Włączono chorych z objawowym migotaniem, niewydolnością serca, obniżoną LVEF i wszczepionym defibrylatorem. Wyniki wspierają ablację u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów, ale nie oznaczają, że każdy z migotaniem powinien mieć zabieg.

Jak się ją leczy?

Są dwa cele: opanować arytmię i leczyć osłabienie serca, jeśli już się rozwinęło.

Leki zwalniające rytm

Dobór zależy m.in. od rodzaju arytmii, LVEF, ciśnienia i chorób współistniejących. Nie wszystkie leki są odpowiednie przy osłabionym sercu. Przykładowo werapamil i diltiazem zasadniczo nie powinny być stosowane u osób z istotnie obniżoną frakcją wyrzutową [5].

Przywrócenie rytmu zatokowego

Czasem ważniejsze od zwolnienia rytmu jest przywrócenie prawidłowego rytmu i jego utrzymanie. Można to osiągnąć przez:

• kardiowersję elektryczną,
• odpowiednio dobrane leki antyarytmiczne,
• ablację przezcewnikową.

Przy migotaniu przedsionków trzeba też ocenić ryzyko zakrzepowo-zatorowe i zabezpieczyć chorego lekami przeciwkrzepliwymi, o czym piszemy w artykule migotanie przedsionków a ryzyko udaru mózgu.

Ablacja

Ablacja polega na usunięciu lub „wyłączeniu” fragmentów tkanki serca, które wywołują lub podtrzymują arytmię. W niektórych częstoskurczach nadkomorowych (np. ustawicznych częstoskurczach przedsionkowych) i w typowym trzepotaniu przedsionków bywa bardzo skuteczna. Przy migotaniu przedsionków postępowanie jest bardziej złożone, ale u osób z osłabioną lewą komorą i dużym prawdopodobieństwem kardiomiopatii wywołanej tachykardią ablacja może odgrywać szczególną rolę. Wytyczne ESC z 2024 roku wskazują na nią u odpowiednio wybranych chorych z niewydolnością serca z obniżoną frakcją wyrzutową [5]. Więcej o tym zabiegu: ablacja migotania przedsionków oraz nowa metoda ablacji PFA.

Leczenie niewydolności serca

Jeśli LVEF jest obniżona, potrzebne jest też leczenie niewydolności serca. Samo przywrócenie rytmu go nie zastępuje. Nawet po poprawie funkcji serca nie wolno samodzielnie odstawiać leków. O dalszym leczeniu decyduje lekarz na podstawie oceny klinicznej i kontrolnego echa.

Czy po powrocie do normy problem znika?

Niekoniecznie. Mimo normalnej frakcji wyrzutowej mogą utrzymywać się cechy przebudowy serca, a nawrót arytmii może znów pogorszyć jego funkcję, czasem szybko. Dlatego po leczeniu potrzebne są:

• regularne kontrole kardiologiczne,
• ocena rytmu serca,
• kontrolne echo,
• przestrzeganie zaleconego leczenia,
• opanowanie czynników ryzyka.

Szczególnie ważne jest wykrywanie bezobjawowych nawrotów migotania. Pomaga w tym Holter EKG, który pokazuje, czy leczenie skutecznie ogranicza arytmię. O tym, dlaczego liczy się nie tylko sama obecność arytmii, ale i to, jak długo trwa, opisałam w artykule AF burden: dlaczego 5 minut arytmii to nie to samo co 5 godzin.

Rola Holtera EKG

Holter nie rozpoznaje kardiomiopatii samodzielnie, ale wykrywa i charakteryzuje arytmię, która może być jej przyczyną. Pozwala ocenić rzeczywiste tętno w dzień i w nocy i sprawdzić, czy leczenie ogranicza arytmię.

U osoby z niewyjaśnionym osłabieniem lewej komory wykrycie długotrwałej szybkiej arytmii może całkowicie zmienić dalsze postępowanie. Lekarz zaczyna wtedy traktować arytmię nie jako skutek choroby serca, ale jako jedną z jej możliwych przyczyn. Jeśli chcesz zrobić badanie wygodnie, bez wychodzenia z domu, sprawdź wynajem Holtera EKG z dostawą, a jak czytać wynik, dowiesz się z artykułu co dokładnie lekarz opisuje w wyniku badania Holtera EKG.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Warto umówić wizytę, jeśli:

• czujesz, że serce bije szybko przez dłuższy czas, także w spoczynku,
• stopniowo słabnie Twoja kondycja i męczysz się szybciej niż dawniej,
• pojawiły się obrzęki nóg lub duszność w pozycji leżącej,
• lekarz stwierdził szybki lub nieregularny puls, nawet jeśli czujesz się dobrze.

Pilnie szukaj pomocy (112), gdy pojawi się nowa lub nasilająca się duszność, omdlenie, ból w klatce piersiowej albo objawy ostrej niewydolności serca.

Najczęstsze pytania

Czy szybkie tętno w spoczynku może uszkodzić serce? Może, jeśli jest związane z arytmią i utrzymuje się przez dużą część doby. Nie ma jednak jednej „niebezpiecznej” wartości tętna. Liczą się czas trwania, przyczyna i podatność serca. Nie każde przyspieszenie tętna (np. przy stresie czy gorączce) jest groźne.

Czy kardiomiopatia tachyarytmiczna może wystąpić u młodej osoby? Tak, także u osób wcześniej zdrowych i bez rozpoznanej choroby serca.

Czy można mieć kardiomiopatię i nie czuć kołatania? Tak. Nie każdy czuje arytmię, a początkowe osłabienie serca często przebiega skąpoobjawowo.

Czy to da się wyleczyć? U wielu osób skuteczne leczenie arytmii prowadzi do wyraźnej poprawy, a czasem do powrotu frakcji wyrzutowej do normy. Nie da się jednak obiecać pełnej odwracalności u każdego.

Jak długo trwa regeneracja serca? Pierwsza poprawa bywa widoczna po kilku tygodniach, a dalsza w ciągu kolejnych miesięcy. Tempo zależy od przyczyny, stopnia zaawansowania i skuteczności leczenia.

Czy prawidłowe echo oznacza, że szybka arytmia jest niegroźna? Nie. Prawidłowa LVEF to dobry wynik, ale długo trwająca szybka arytmia może pogorszyć funkcję serca w przyszłości.

Czy po skutecznej ablacji można odstawić wszystkie leki? Nie decyduj o tym samodzielnie. To zależy od rodzaju arytmii, funkcji serca, ryzyka nawrotu i chorób współistniejących. Przy migotaniu przedsionków decyzja o długoterminowym leczeniu przeciwkrzepliwym zależy przede wszystkim od ryzyka zakrzepowo-zatorowego, a nie tylko od skuteczności ablacji.

Podsumowanie

Kardiomiopatia tachyarytmiczna jest wyjątkową przyczyną osłabienia serca, bo często da się ją cofnąć. Największym problemem bywa późne rozpoznanie. Arytmia może trwać długo bez wyraźnych objawów, a słabnącą kondycję łatwo złożyć na karb zmęczenia.

Dlatego utrzymującego się szybkiego rytmu serca nie należy lekceważyć, nawet jeśli nie towarzyszą mu kołatania ani inne dolegliwości.

Wczesne wykrycie arytmii, ocena funkcji serca i dobrze dobrane leczenie mogą zapobiec dalszemu osłabianiu mięśnia sercowego. Czasem rozpoznanie przyczyny niewydolności serca zaczyna się od pozornie prostego badania: zapisu EKG.

---

Przeczytaj również

Z bazy wiedzy CardioX:

• Koleżanka nic nie czuje, więc u mnie też nic groźnego? Największe nieporozumienie w migotaniu przedsionków
• AF burden: dlaczego 5 minut arytmii to nie to samo co 5 godzin
• Od napadowego do utrwalonego migotania przedsionków. Czy każdy pacjent przechodzi tę drogę?
• Ablacja migotania przedsionków. Naprawdę działa, ale czy to ona sprawia, że pacjenci czują się lepiej?
• Nowa metoda ablacji PFA. Co to oznacza dla pacjenta?
• Kardiowersja elektryczna: co warto wiedzieć przed zabiegiem
• Tachykardia zatokowa: co to jest, kiedy się martwić i kiedy leczyć
• Kołatanie serca: kiedy to normalne, a kiedy nie
• Zaburzenia rytmu serca: rodzaje i ich znaczenie. Przewodnik dla pacjentów

Holter EKG w CardioX:

• Holter EKG: wynajem i badanie w domu
• Kiedy lekarz zleca Holter EKG na 24, 48 lub 72 godziny
• Kiedy zrobić Holter EKG? 5 objawów
• Holter EKG krok po kroku: jak wygląda badanie

---

Piśmiennictwo

1. Huizar JF, Ellenbogen KA, Tan AY, Kaszala K. Arrhythmia-induced cardiomyopathy: JACC state-of-the-art review. J Am Coll Cardiol. 2019;73(18):2328–2344. doi:10.1016/j.jacc.2019.02.045.
2. Gopinathannair R, Etheridge SP, Marchlinski FE, et al. Arrhythmia-induced cardiomyopathies: mechanisms, recognition, and management. J Am Coll Cardiol. 2015;66(15):1714–1728. doi:10.1016/j.jacc.2015.08.038.
3. Prabhu S, Taylor AJ, Costello BT, et al. Catheter ablation versus medical rate control in atrial fibrillation and systolic dysfunction: the CAMERA-MRI study. J Am Coll Cardiol. 2017;70(16):1949–1961. doi:10.1016/j.jacc.2017.08.041.
4. Marrouche NF, Brachmann J, Andresen D, et al. Catheter ablation for atrial fibrillation with heart failure. N Engl J Med. 2018;378(5):417–427. doi:10.1056/NEJMoa1707855.
5. Van Gelder IC, Rienstra M, Bunting KV, et al. 2024 ESC Guidelines for the management of atrial fibrillation developed in collaboration with the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS). Eur Heart J. 2024;45(36):3314–3414. doi:10.1093/eurheartj/ehae176.

Materiał edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej oceny lekarskiej. W razie niepokojących objawów (nowa lub narastająca duszność, omdlenie, ból w klatce piersiowej, silne kołatanie serca) zgłoś się do lekarza lub zadzwoń pod numer 112.

Zdjęcie: domowe archiwum autorki.