Przez czternaście lat kobieta z migotaniem przedsionków dostawała w skali ryzyka udaru dodatkowy punkt za samą płeć. W 2024 roku Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (ESC) z niego zrezygnowało. Dwa lata później ukazały się wyniki randomizowanego badania SINGLE-AF, które zmierzyło się z jednym z najtrudniejszych pytań współczesnej profilaktyki udaru: czy pacjent z migotaniem przedsionków i tylko jednym dodatkowym czynnikiem ryzyka powinien przyjmować leki przeciwkrzepliwe?

Odpowiedź jest ciekawa. Antykoagulacja zmniejszyła częstość niekorzystnych zdarzeń, ale było ich tak mało, że wynik wciąż pozostawia pole do dyskusji. Droga od CHADS₂ przez CHA₂DS₂-VASc do CHA₂DS₂-VA dobrze pokazuje, jak zmieniało się nasze rozumienie ryzyka udaru – i dlaczego nawet najlepsza skala punktowa nie zastąpi indywidualnej oceny pacjenta.

Migotanie przedsionków i udar. Po co nam skale ryzyka?

Migotanie przedsionków (AF) to jedna z najczęstszych arytmii i ważny czynnik ryzyka udaru niedokrwiennego mózgu. U osób z AF ryzyko udaru jest średnio mniej więcej pięciokrotnie większe niż u osób bez tej arytmii.

Mechanizm jest dobrze poznany. Przedsionki nie kurczą się prawidłowo, więc krew zalega, zwłaszcza w uszku lewego przedsionka. Może tam powstać skrzeplina, która po przedostaniu się do krwiobiegu zamknie tętnicę w mózgu. Udary związane z migotaniem przedsionków często mają ciężki przebieg i prowadzą do trwałej niesprawności, zaburzeń mowy, niedowładów, a nawet śmierci.

Skutecznym sposobem zapobiegania im jest doustna antykoagulacja, czyli leczenie zmniejszające krzepliwość krwi. Już klasyczne badania pokazały, że antagoniści witaminy K zmniejszają względne ryzyko udaru o około dwie trzecie w porównaniu z brakiem leczenia.

Nie każdy pacjent z AF zyskuje jednak tyle samo. U jednej osoby ryzyko udaru bez leczenia wynosi kilka procent rocznie, u innej jest wielokrotnie mniejsze. A leki przeciwkrzepliwe, choć skuteczne, zwiększają ryzyko krwawień. Dlatego od ponad dwudziestu lat kardiolodzy próbują odpowiedzieć na pozornie proste pytanie: jak rozpoznać pacjentów, u których korzyści z antykoagulacji przeważają nad ryzykiem?

CHADS₂. Pierwszy prosty rachunek

W 2001 roku Brian Gage i współpracownicy opublikowali w JAMA pracę, w której na danych amerykańskiego National Registry of Atrial Fibrillation zwalidowali prostą skalę punktową CHADS₂. Uwzględniała ona pięć czynników:

Czynnik ryzyka	Punkty
Niewydolność serca	1
Nadciśnienie tętnicze	1
Wiek ≥75 lat	1
Cukrzyca	1
Przebyty udar mózgu lub TIA	2

Maksymalny wynik wynosił 6 punktów. Największą zaletą skali była prostota – lekarz mógł policzyć wynik w kilkanaście sekund, bez żadnych dodatkowych badań.

CHADS₂ słabo jednak rozróżniała pacjentów z małym i pośrednim ryzykiem. 66-latek z chorobą wieńcową, ale bez innych obciążeń, dostawał 0 punktów – tyle samo co zdrowy 40-latek. Z czasem stało się jasne, że ich ryzyko udaru wcale nie musi być podobne, a klasyfikacja wymaga doprecyzowania.

CHA₂DS₂-VASc. Lepsze wyłapywanie pacjentów niskiego ryzyka

W 2010 roku Gregory Lip i współpracownicy przedstawili w Chest skalę CHA₂DS₂-VASc, opartą m.in. na danych z Euro Heart Survey on Atrial Fibrillation. Do wcześniejszej punktacji dodano trzy elementy: wiek 65–74 lata, chorobę naczyniową i płeć żeńską. Wiek co najmniej 75 lat zaczął być punktowany podwójnie.

Zmiana miała większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać. CHADS₂ służyła głównie do wskazywania osób wysokiego ryzyka. CHA₂DS₂-VASc miała też pomóc znaleźć pacjentów, u których ryzyko jest na tyle małe, że można zrezygnować z przewlekłej antykoagulacji. Za takie osoby uznawano mężczyzn z wynikiem 0 i kobiety z wynikiem 1, jeśli jedyny punkt wynikał z płci. Sama płeć żeńska nie była więc wskazaniem do leczenia przeciwkrzepliwego.

W kolejnych latach CHA₂DS₂-VASc stała się podstawowym narzędziem oceny ryzyka udaru w AF w Europie i wielu innych krajach. Z czasem pojawiły się jednak wątpliwości co do jednego z jej elementów.

Czy płeć żeńska rzeczywiście zwiększa ryzyko udaru?

Przez lata badania obserwacyjne wskazywały, że kobiety z migotaniem przedsionków częściej doznają udaru niż mężczyźni, a niektóre analizy sugerowały wyraźny wzrost względnego ryzyka. Interpretacja tych danych okazała się jednak bardziej złożona. Kobiety z AF były zwykle starsze, miały inny profil chorób współistniejących, a w części historycznych kohort rzadziej otrzymywały właściwą antykoagulację.

W 2018 roku Nielsen i współpracownicy wykazali w Circulation, że płeć żeńska jest raczej czynnikiem modyfikującym ryzyko udaru – jej znaczenie zależy m.in. od wieku – niż samodzielnym czynnikiem ryzyka. Kolejne prace, w tym analizy fińskiego rejestru FinACAF, dostarczyły dalszych argumentów za zmianą podejścia.

Nie znaczy to, że wszystkie różnice między kobietami i mężczyznami zniknęły. Okazało się raczej, że przyznawanie dodatkowego punktu każdej kobiecie nie jest najlepszą podstawą decyzji o antykoagulacji. Dlatego wytyczne ESC z 2024 roku wprowadziły skalę CHA₂DS₂-VA: usunięto literę Sc, oznaczającą płeć, a pozostałe czynniki ryzyka zachowano. W dużej mierze była to zmiana formy, a nie treści – już wcześniejsze zalecenia zakładały, że sam punkt za płeć żeńską nie decyduje o rozpoczęciu leczenia.

CHA₂DS₂-VA. Jak dziś oceniamy ryzyko udaru?

Wytyczne ESC 2024 zalecają stosowanie CHA₂DS₂-VA jako narzędzia wspierającego decyzję o antykoagulacji, o ile nie korzysta się z innej, odpowiednio zwalidowanej lokalnie metody.

Czynnik ryzyka	Punkty
C: niewydolność serca	1
H: nadciśnienie tętnicze	1
A₂: wiek ≥75 lat	2
D: cukrzyca	1
S₂: przebyty udar, TIA lub zator tętniczy	2
V: choroba naczyniowa	1
A: wiek 65–74 lata	1

Maksymalny wynik to 8 punktów. Poszczególne pozycje mają ściśle określone definicje – na przykład choroba naczyniowa obejmuje nie tylko przebyty zawał serca, ale też niektóre postacie choroby wieńcowej i choroby tętnic obwodowych.

Co oznacza wynik?

CHA₂DS₂-VA	Postępowanie według ESC 2024
0 punktów	Zwykle brak wskazań do przewlekłej antykoagulacji na podstawie samej skali
1 punkt	Należy rozważyć antykoagulację (klasa IIa)
≥2 punkty	Antykoagulacja jest zalecana (klasa I)

Punktacja to jednak tylko jeden z elementów decyzji. W niektórych sytuacjach ryzyko zakrzepowo-zatorowe jest zwiększone mimo niskiego wyniku – u pacjentów z AF i kardiomiopatią przerostową lub amyloidozą serca ESC zaleca antykoagulację niezależnie od CHA₂DS₂-VA. Odrębne zasady obowiązują też u chorych z mechanicznymi zastawkami serca i istotnym zwężeniem zastawki mitralnej.

Najwięcej wątpliwości budzą jednak pacjenci z jednym punktem.

Jeden punkt. Dlaczego ta grupa budzi tyle kontrowersji?

Wyobraźmy sobie dwóch pacjentów. Pierwszy ma 67 lat i napadowe migotanie przedsionków, ale nie choruje na nadciśnienie, cukrzycę ani niewydolność serca. Drugi ma 52 lata, cukrzycę typu 2 i przetrwałe AF. Obaj mają 1 punkt w CHA₂DS₂-VA. Czy ich ryzyko udaru jest takie samo? Niekoniecznie.

Skala przypisuje tę samą wagę różnym czynnikom, choć ich znaczenie może zależeć od wieku, czasu trwania i zaawansowania choroby oraz innych obciążeń. Do tego ryzyko udaru zmienia się w czasie. Pacjent, który dziś ma jeden punkt, za kilka lat może mieć dwa lub trzy – rozwinie się u niego nadciśnienie, niewydolność serca albo przekroczy kolejny próg wieku. Dlatego ESC zaleca okresowe powtarzanie oceny ryzyka zakrzepowo-zatorowego.

Przez lata wiedza o korzyściach z antykoagulacji u pacjentów z jednym punktem pochodziła głównie z badań obserwacyjnych. W norweskim badaniu AFNOR, obejmującym ponad 34 tysiące osób z AF i jednym czynnikiem ryzyka niezwiązanym z płcią, antykoagulacja wiązała się z mniejszym ryzykiem udaru niedokrwiennego, ale też z większym ryzykiem poważnych krwawień. Badania obserwacyjne nie pozwalają jednak w pełni wyeliminować różnic między pacjentami leczonymi i nieleczonymi. Potrzebne było badanie randomizowane – i właśnie takie przedstawiono na kongresie ESC 2026.

SINGLE-AF. Randomizowane badanie w „szarej strefie”

Wyniki SINGLE-AF zaprezentowano 28 sierpnia 2026 roku na kongresie ESC w Monachium i jednocześnie opublikowano w New England Journal of Medicine. Badanie przeprowadzono w Korei Południowej, a jego celem było sprawdzenie, czy doustna antykoagulacja przynosi korzyść pacjentom z AF i jednym dodatkowym czynnikiem ryzyka udaru.

Kogo włączono?

Do badania zakwalifikowano 1803 pacjentów z migotaniem przedsionków. Kryterium punktowe określono jeszcze według starszej skali CHA₂DS₂-VASc – 1 punkt u mężczyzn i 2 punkty u kobiet – co w praktyce odpowiada wynikowi CHA₂DS₂-VA = 1. Średni wiek uczestników wynosił 60,4 roku, a kobiety stanowiły 23,7% badanych.

Pacjentów losowo przydzielono do dwóch grup. 902 osoby otrzymywały doustny antykoagulant niebędący antagonistą witaminy K (DOAC), głównie apiksaban lub rywaroksaban. 901 osób nie otrzymywało rutynowej antykoagulacji.

Badanie było otwarte, czyli pacjenci i lekarze wiedzieli, jakie leczenie zastosowano. Zdarzenia kliniczne oceniała jednak komisja, która nie znała przydziału do grup.

Co oceniano?

Pierwotny punkt końcowy obejmował łącznie udar mózgu, zatorowość systemową, duże krwawienie i zgon z przyczyn sercowo-naczyniowych. To istotne: badacze nie liczyli wyłącznie udarów, którym miało zapobiegać leczenie, ale uwzględnili też jego najpoważniejsze powikłanie – duże krwawienie.

Wyniki SINGLE-AF. 4 zdarzenia wobec 13

Wynik po 24 miesiącach	DOAC	Bez antykoagulacji
Liczba pacjentów	902	901
Zdarzenia pierwotnego punktu końcowego	4	13
Skumulowana częstość	0,5%	1,5%
Udary mózgu	3	10

W grupie przyjmującej leki przeciwkrzepliwe groźnych zdarzeń było o około dwie trzecie mniej niż w grupie, która ich nie przyjmowała (HR 0,31; 95% CI 0,10–0,94; p = 0,03). Brzmi to imponująco, ale żeby dobrze zrozumieć ten wynik, trzeba spojrzeć na konkretne liczby.

Na każde 200 osób, które nie brały leków, w ciągu dwóch lat poważne zdarzenie, takie jak udar czy duże krwawienie, wystąpiło u około trzech. Wśród 200 osób przyjmujących leki – u około jednej. Leczenie pomogło więc mniej więcej dwóm osobom na dwieście. Pozostałe 197–198 osób w obu grupach przez te dwa lata nie miało żadnego takiego zdarzenia, niezależnie od tego, czy brały leki.

Dlatego ten sam wynik można opisać na dwa sposoby: jako zmniejszenie ryzyka „o 69%” albo jako różnicę rzędu 1 punktu procentowego. Oba opisy są prawdziwe, ale dopiero razem pokazują, ile naprawdę może zyskać pojedynczy pacjent.

Udary i krwawienia

W grupie DOAC odnotowano 3 udary, a w grupie bez antykoagulacji – 10. W grupie leczonej zdarzały się jednak również udary krwotoczne, więc różnicy w liczbie wszystkich udarów nie można utożsamiać z różnicą w liczbie udarów niedokrwiennych.

Duże krwawienia były rzadkie w obu grupach i nie stwierdzono istotnej różnicy w ich częstości. Nie oznacza to, że ryzyko krwawienia było takie samo – zdarzeń było tak mało, że badanie nie miało mocy, by precyzyjnie oszacować tę różnicę. W żadnej z grup nie odnotowano zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych.

Czy SINGLE-AF rozstrzyga sprawę jednego punktu?

Badanie jest ważne, bo po raz pierwszy daje randomizowane dane w grupie, w której zalecenia opierały się dotąd głównie na badaniach obserwacyjnych. Jego wyniki trzeba jednak czytać ostrożnie.

1. Zdarzeń było bardzo mało. Pierwotny punkt końcowy wystąpił łącznie u 17 pacjentów. Przy tak małej liczbie zdarzeń oszacowanie wielkości korzyści jest obarczone dużą niepewnością, co widać po szerokim przedziale ufności. Wynik jest istotny statystycznie, ale nie mówi precyzyjnie, ile zyska konkretny pacjent.

2. Ryzyko bezwzględne było niskie. W grupie bez antykoagulacji zdarzenia wystąpiły u 1,5% pacjentów w ciągu dwóch lat – zdecydowana większość nie doświadczyła żadnego z nich. Przy różnicy rzędu 1 punktu procentowego można szacować, że trzeba leczyć około 100 pacjentów przez dwa lata, aby zapobiec jednemu zdarzeniu. To jednak przybliżenie oparte na wynikach jednego badania, a nie gwarancja takiej skuteczności w każdej populacji.

3. Wszyscy uczestnicy pochodzili z Korei Południowej. Nie wyklucza to przenoszenia wyników na pacjentów europejskich, ale populacje mogą się różnić profilem czynników ryzyka, częstością krwawień i sposobem leczenia. Potrzebne są dane z innych grup chorych.

4. Badanie nie mówi, który pojedynczy czynnik ryzyka waży najwięcej. Wynik CHA₂DS₂-VA = 1 może oznaczać nadciśnienie, cukrzycę, niewydolność serca, chorobę naczyniową albo wiek 65–74 lata. SINGLE-AF nie pozwala wiarygodnie ocenić korzyści z antykoagulacji osobno w każdej z tych grup.

5. Nie daje podstaw do uzależniania leczenia od liczby epizodów AF. Pacjenci często pytają, czy rzadkie, krótkie napady migotania wymagają takiego samego leczenia jak arytmia utrwalona. Obciążenie arytmią może mieć znaczenie rokownicze, ale nie ma dziś wystarczających dowodów, by sama napadowa postać AF lub niewielka liczba epizodów uzasadniała rezygnację ze wskazanej antykoagulacji. Wytyczne ESC 2024 wyraźnie podkreślają, że decyzja nie powinna zależeć wyłącznie od tego, czy AF jest napadowe, przetrwałe czy utrwalone. Osobną kwestią są krótkie epizody arytmii wykrywane wyłącznie przez urządzenia wszczepialne – wymagają weryfikacji zapisu i odrębnej oceny klinicznej.

Co SINGLE-AF zmienia w codziennej praktyce?

Wytyczne ESC 2024 zalecały rozważenie antykoagulacji przy CHA₂DS₂-VA = 1, a SINGLE-AF dostarcza argumentów za takim postępowaniem. Nie znaczy to jednak, że każdy pacjent z jednym punktem powinien automatycznie zacząć przewlekłe leczenie. W gabinecie nadal warto zadać sobie kilka pytań.

Jaki czynnik odpowiada za punkt w skali? Wiek 65–74 lata, cukrzyca i nadciśnienie to klinicznie różne obciążenia, a znaczenie może mieć także stopień ich zaawansowania.

Czy są dodatkowe czynniki ryzyka? Wynik skali nie opisuje całej sytuacji klinicznej. Trzeba uwzględnić inne choroby, wyniki badań i sytuacje, w których wskazania do antykoagulacji istnieją niezależnie od punktacji.

Jakie jest ryzyko krwawienia? Liczą się wcześniejsze krwawienia, niekontrolowane nadciśnienie, zaburzenia czynności nerek i wątroby oraz leki zwiększające ryzyko krwawienia. Ocena tego ryzyka nie powinna jednak służyć przede wszystkim odmowie leczenia, lecz wychwyceniu czynników, które da się zmodyfikować.

Czego chce pacjent? Dla jednej osoby nawet niewielkie zmniejszenie ryzyka udaru będzie wystarczającym powodem do leczenia. Inna przywiąże większą wagę do ryzyka krwawienia, codziennego przyjmowania leku i wieloletniej terapii. Decyzja powinna być świadoma i oparta na zrozumieniu rzeczywistych korzyści i zagrożeń.

Czy po skutecznej ablacji można odstawić leki przeciwkrzepliwe?

To jedno z pytań, które pacjenci z migotaniem przedsionków zadają najczęściej. Po udanej ablacji wiele osób przez miesiące, a nawet lata nie ma nawrotów arytmii. Nie oznacza to jednak automatycznie, że ryzyko udaru zniknęło.

Wytyczne ESC 2024 zalecają kontynuowanie doustnej antykoagulacji przez co najmniej dwa miesiące po ablacji u wszystkich pacjentów, niezależnie od ryzyka zakrzepowo-zatorowego. Dalsze leczenie powinno zależeć przede wszystkim od indywidualnego ryzyka udaru. Dotyczy to zwłaszcza osób z istotnymi czynnikami ryzyka – brak objawów nie wyklucza bezobjawowych nawrotów AF. SINGLE-AF niczego w tej zasadzie nie zmienia.

Ryzyko udaru się zmienia. Dlaczego punktację trzeba powtarzać?

Skale ryzyka często traktuje się jak jednorazowe obliczenie, tymczasem pacjent z migotaniem przedsionków zmienia się z czasem. Dziś może mieć 63 lata i jeden punkt za nadciśnienie. Za dwa lata skończy 65 lat i dostanie kolejny. W międzyczasie może pojawić się cukrzyca, niewydolność serca albo choroba naczyniowa. Wynik CHA₂DS₂-VA rośnie, a razem z nim zmienia się bilans korzyści i ryzyka antykoagulacji.

Dlatego brak wskazań do leczenia przeciwkrzepliwego dziś nie oznacza, że nie pojawią się one w przyszłości. Okresowa ocena ryzyka powinna być stałym elementem opieki nad pacjentem z AF.

Czy przyszłość należy do dokładniejszych modeli ryzyka?

CHA₂DS₂-VA jest prosta i łatwa w użyciu, ale ta prostota ma swoją cenę. Skala nie uwzględnia bezpośrednio wielu parametrów, które mogą mieć znaczenie rokownicze, takich jak:

• rzeczywiste obciążenie migotaniem przedsionków,
• wielkość i funkcja lewego przedsionka,
• wybrane biomarkery,
• stopień zaawansowania chorób współistniejących,
• wiek traktowany jako zmienna ciągła, a nie tylko przedziały.

Trwają badania nad metodami, które pozwolą dokładniej przewidywać ryzyko udaru u konkretnej osoby. Nie znaczy to, że wymienione parametry już dziś mogą zastąpić obowiązujące skale albo samodzielnie decydować o antykoagulacji. Nowe modele muszą wykazać nie tylko, że lepiej przewidują zdarzenia, ale też że realnie pomagają w podejmowaniu decyzji terapeutycznych.

Co powinien zapamiętać pacjent z migotaniem przedsionków?

• Migotanie przedsionków zwiększa ryzyko udaru mózgu, ale nie u wszystkich w takim samym stopniu.
• Skala CHA₂DS₂-VA pomaga oszacować to ryzyko na podstawie wieku i chorób współistniejących. Od 2024 roku płeć żeńska nie jest w niej osobno punktowana.
• Przy wyniku co najmniej 2 punkty antykoagulacja jest zalecana. Przy jednym punkcie należy ją rozważyć, biorąc pod uwagę indywidualną sytuację pacjenta.
• Badanie SINGLE-AF wykazało, że także przy jednym punkcie leczenie DOAC może zmniejszać częstość poważnych zdarzeń. Bezwzględne ryzyko tych zdarzeń było jednak niewielkie, a wyniki wymagają potwierdzenia.
• Brak kołatania serca, napadowa postać arytmii czy udana ablacja nie oznaczają automatycznie braku ryzyka udaru.
• Leków przeciwkrzepliwych nie należy samodzielnie zaczynać ani odstawiać.

Podsumowanie. Jeden punkt to nie jedno ryzyko

Historia skal CHADS₂, CHA₂DS₂-VASc i CHA₂DS₂-VA to historia stopniowego doskonalenia oceny ryzyka udaru. Rezygnacja z punktu za płeć żeńską nie oznacza, że wcześniejsze obserwacje były błędne. Pokazuje raczej, że rola płci jest bardziej złożona, niż sądzono, a dobre decyzje kliniczne można podejmować bez jej osobnego punktowania.

SINGLE-AF to ważny dowód, że antykoagulacja może przynosić korzyść także pacjentom z jednym czynnikiem ryzyka. Nie rozwiewa jednak wszystkich wątpliwości: korzyść względna była duża, bezwzględna – niewielka, zdarzeń było mało, a poszczególne czynniki w CHA₂DS₂-VA nie muszą mieć tego samego znaczenia rokowniczego.

Najważniejszy wniosek jest więc prosty: jeden punkt w skali nie oznacza takiego samego ryzyka u każdego pacjenta. Skala powinna być początkiem decyzji klinicznej, a nie jej końcem.

---

Piśmiennictwo

1. Gage BF, Waterman AD, Shannon W, et al. Validation of clinical classification schemes for predicting stroke: results from the National Registry of Atrial Fibrillation. JAMA. 2001;285:2864–2870.
2. Lip GYH, Nieuwlaat R, Pisters R, et al. Refining clinical risk stratification for predicting stroke and thromboembolism in atrial fibrillation using a novel risk factor-based approach: the Euro Heart Survey on Atrial Fibrillation. Chest. 2010;137:263–272.
3. Olesen JB, Torp-Pedersen C, Hansen ML, Lip GYH. The value of the CHA₂DS₂-VASc score for refining stroke risk stratification in patients with atrial fibrillation with a CHADS₂ score 0–1. Thromb Haemost. 2012;107:1172–1179.
4. Friberg L, Benson L, Rosenqvist M, Lip GYH. Assessment of female sex as a risk factor in atrial fibrillation in Sweden: nationwide retrospective cohort study. BMJ. 2012;344:e3522. DOI: 10.1136/bmj.e3522.
5. Nielsen PB, Skjøth F, Overvad TF, et al. Female sex is a risk modifier rather than a risk factor for stroke in atrial fibrillation. Circulation. 2018;137:832–840.
6. Van Gelder IC, Rienstra M, Bunting KV, et al. 2024 ESC Guidelines for the management of atrial fibrillation developed in collaboration with the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS). Eur Heart J. 2024;45:3314–3414. DOI: 10.1093/eurheartj/ehae176.
7. Kim D, Lee YS, Shim J, et al. Anticoagulation for atrial fibrillation with intermediate stroke risk. N Engl J Med. 2026;395:1155–1165. DOI: 10.1056/NEJMoa2607978.
8. Kirchhof P. Anticoagulation for atrial fibrillation with a single risk factor for stroke. N Engl J Med. 2026. DOI: 10.1056/NEJMe2610344.
9. ESC. People with atrial fibrillation at intermediate risk of stroke benefit from oral anticoagulants. Komunikat z kongresu ESC, 28 sierpnia 2026.
10. Shekhar S, Narasimhan S, Ramakrishna H. Randomising the grey zone. EMJ Cardiol. 2026;14(1):27–30.

Materiał edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej oceny lekarskiej ani leczenia zaburzeń rytmu serca.

Przeczytaj również:

Czy u osób z migotaniem przedsionków ablacja poprawia samopoczucie pacjentów?

Kongres ESC 2026 – co nowego?

E-book dla Pacjentów ze stymulatorem serca